Esperanto Strasbourg

Karlo Bourlet, pioniro de Esperanto naskita en Strasburgo

Bruno — 2026-05-23T14:43:49Z

… tuj de la unua momento, kiam mi ekkonis lin kiel Esperantiston, li ĉiam staris antaŭ miaj okuloj kiel homo tiel grava kaj tiel meritplena, ke ĉiufoje, kiam mi pensis pri la sorto de Esperanto, pri ĝia progresado, pri ĝia batalado, pri ĝiaj esperoj por la estonteco, ĉiam sur la unua plano staris antaŭ mi la bildo de Bourlet.

Ĉi tiuj vortoj de Zamenhof montras la esceptan rolon de Carlo Bourlet en Esperanto, sed antaŭ paroli pri tiu rolo, ni konatiĝu kun lia eksteresperanta vivo.

Carlo Bourlet [Prononcu : Burlé] naskiĝis kiel Charles Émile Ernest Bourlet la 25an de aprilo 1866 en Strasburgo. Li studis en la liceo de Bourges kaj en la liceo Saint-Louis en Parizo, studentiĝis en la Supera Normala Lernejo (1885), kie agregaciiĝis pri matematiko (1888). En la 25-jara aĝo (1891) li iĝis doktoro pri matematiko per la tezo “Pri ekvacioj je laŭpartaj derivaĵoj, kiuj entenas kelkajn nekonatajn funkciojn” kaj eklaboris kiel profesoro en la liceo Lakanal (1891), poste en la liceo Henry IV (1892-97), en la liceo Saint-Louis (1897-1906), en la Lernejo de Belartoj (1896-1905) kaj ekde 1906 en la Nacia Konservatorio de Artoj kaj Metioj. Krome, dum 1899-1900 li gvidis kurson de matematiko kaj mekaniko en Sorbono.

Bourlet verkis plurajn fakajn librojn kaj artikolojn pri matematiko kaj lernolibrojn pri aritmetiko, algebro kaj geometrio, kiuj estis uzataj preskaŭ en ĉiuj liceoj de Francio. Li estis kunredaktoro de Nouvelles annales de matematiques, sekretario de la franca sekcio de la internacia komisiono de instruado de matematiko, membro de la ekzamenkomisiono por agregacio de matematiko.

Bourlet okupiĝis ankaŭ pri aplika matematiko kaj mekaniko, precipe pri biciklo, kies funkciadon li priskribis en sia trivoluma studo, ricevinta la akademian premion Fourneyron (1899). Estas li, kiu inventis la bremsan retropedalon de biciklo. Praktike kaj teorie Bourlet okupiĝis ankaŭ pri aŭtomobiloj, aviadiloj, velodromoj kaj fervojoj.

Ĉi tiu brila 34-jara Pariza sciencisto iam en vintro 1900/01 ekinteresiĝis pri Esperanto (Adresaro por 1901, №6484) pro interparolo kun la fama matematikisto profesoro Charles Méray. En sia unua Esperanto-jaro Bourlet faris tri rimarkindajn aferojn.

1. En majo 1901 li akiris apogon por Esperanto de Abel Ballif, prezidanto de Touring-Club de France, en kies teknika komitato Bourlet membris. La okdekmil-membra TCF komencis subteni Esperanton : ĝi subvenciis esperantistajn grupojn, enkondukis en sia revuo Esperanto-rubrikon, disponigis por esperantistoj siajn provincajn lokalojn kaj la centran sidejon en Parizo.

2. En julio 1901 Bourlet iniciatis kontrakton inter Zamenhof kaj la Pariza eldonejo Hachette & C^ie, kiu eldonis liajn matematikajn lernolibrojn. Danke al ĝi Hachette komencis eldonadon de Kolekto aprobita de d-r^o Zamenhof. Louis de Beaufront reprezentis Zamenhofon ĉe Hachette, kiu ne deziris rekte rilati kun nekonata ruslandano. Zamenhof kaj Beaufront ricevis procentaĵojn pro ĉiu libro en la serio.

Ĝis la unua mondmilito la rolo de Hachette en la Esperanta libroeldonado estis preskaŭ monopola – la plej valoraj libroj aperis en la Kolekto aprobita. Kvankam tio komplikis la laboron de aliaj eldonejoj, la rolo de Hachette estis pozitiva en la propaganda vidpunkto. Ĉar Hachette havis filiojn en la tuta mondo, preskaŭ ĉiu interesato povis facile aĉeti librojn en/pri Esperanto tra tiu reto, ankaŭ danke al la populara jaralmanako de Hachette, en kiu regule aperis Esperanto-paĝo.

3. En septembro 1901 Bourlet prezidantiĝis en la Pariza Grupo Esperantista, fondita en 1900, sed tiam nur vegetanta kun trideko da membroj. Danke al Bourlet la Pariza Grupo ricevis kunvenejon en Sorbono, starigis sekciojn en kvartaloj, gvidis amasajn kursojn, aranĝis ekzamenojn, konkursojn kaj bankedojn, asignis premiojn kaj iĝis la plej aktiva kaj amasa Esperanto-grupo en la mondo kun milo da membroj. Kiel la prezidanto de la Pariza Grupo, li en 1902 fondis 18 grupojn en diversaj urboj de Francio.

Antaŭ daŭrigi, ni konatiĝu kun lia portreto, skizita de Gaston Waringhien :

… li unuavide frapis per la brilo de viglega inteligento. […] Tia nekomuna valoro estis reliefigita de senlaca agopovo kaj de perfekta labortekniko : bolanta je aktiveco, kapabla dikti samtempe al pluraj tajpistinoj, memoradi plej etajn detalojn, improvizi brilajn parolojn kaj celtaŭgajn agoplanojn, tiu pintabarba, pipamanta framasono estis ankaŭ simpla en la sociaj rilatoj, ĉiam bonhumora, bonkora, preta al ĉiuj kaj al ĉiuj helpema. En la kongresoj, lia klarega kaj varma elokvento, lerte apogita laŭokaze de eleganta gesto aŭ neatendita spritaĵo, akiris al li la entuziasmon de la aŭdantaro. Cetere li bone konsciis sian valoron, tiris el ĝi orgojlon, kompleze flegadis sian “mi”, kaj rapide senpacienciĝis, se li renkontis kontraŭulon, kiu rifuzis lasi sin persvadi de liaj rezonoj. Sian ordonemon, facilan ekkoleremon li tute ne provis maski ; kaj farinte al si opinion pri unu homo, li ĝin ne plu ŝanĝis, kaj traktis la malamikon kun ĝentila, tranĉa senkompato. Sed lia sincero, efikanteco kaj absoluta senruzeco kompensis ĉion.

Ĉi tiu juna Pariza profesoro, liberpensulo kaj vivĝuanto, ŝajne senpene triumfanta en scienco kaj en Esperanto, ne povus ne kolizii kun la “dua patro de Esperanto”, Louis de Beaufront, fondinto-prezidanto de la Societo por Propagando de Esperanto (SPPE), romkatoliko kaj malgrava hejma instruisto, intrigemulo deziranta konservi sian solan fierindaĵon – la gvidan rolon en la Esperanto-movado, kiun li mem prenis post la malaktiviĝo de Zamenhof.

Bourlet eksciis, ke Beaufront ricevas tro grandan enspezon laŭ la kontrakto kun Hachette, kaj en januaro 1903 la kontrakto estis rearanĝita avantaĝe al Zamenhof kaj malavantaĝe al Beaufront. En gazetaro komenciĝis polemiko inter, unuflanke, Bourlet, Cart kaj Seleznjov (redaktoro de Revuo Internacia), subtenataj de pluraj aktivuloj, kaj, aliflanke Beaufront. Siavice Zamenhof aperigis en L'Espérantiste, kiun Beaufront redaktis, la artikolon Pri la mistera “kontrakto”, en kiu li petis, ke oni ne parolu publike pri ĉi tiu temo. En junio 1903 Beaufront perdis la fidon de Hachette, kiu ekuzis la servojn de Bourlet, kiu decidis pri eldonotaĵoj.

Laŭ iniciato de Bourlet SPPE en oktobro 1903 ŝanĝis sian titolon al SFPE (Societo Franca por Propagando de Esperanto). Tio “savis” la eksterfrancian movadon el la influo de Beaufront, kiu restis gvidanto nur de sialanda movado. Sed en tiu movado maturiĝis konflikto, ĉar SFPE, kiun Beaufront prezidis, havis nur individuajn membrojn, sed la lokaj grupoj, ankaŭ la Pariza Grupo de Bourlet, aktive agis ekster ĝi.

Post kelkaj monatoj Bourlet kaj Beaufront ĉesigis la interrilatojn.

Zamenhof, kiu danke al Bourlet kaj Hachette reaperis en Esperantujo, en 1905 relanĉis sian ideon pri Tutmonda Ligo Esperantista kun influa Centra Komitato. Li skribis : « Pacigi inter si s-ron Bourlet kaj de Beaufront mi jam provis kelkajn fojojn, sed tute sen rezultato. La plej bona rimedo, por sendanĝerigi por nia afero ilian malpacon, estos la kreo de “Centra Komitato”, kiu estos elektita kaj periode reelektata de la tuta mondo esperantista ». Por la konstanta labororgano de la Ligo (Komitato de Agado), en kies dispono estus la kaso kaj la revuo, li proponis la Parizan Grupon sub la gvido de Bourlet.

Ĉi tiu plano ne realiĝis, sed la oponantoj de Bourlet fiksis en la memoro, ke Zamenhof indikis lin kiel la gvidanton de Esperantujo. Kaj Bourlet havis oponantojn ne nur en la sfero de organizado. Komence de la sama jaro 1905a en Parizo fondiĝis Presa Esperantista Societo sub la gvido de Cart, Fruictier kaj Lengyel, kies eldonado povus subfosi tiun de Hachette, – do de Bourlet kaj Zamenhof. La konflikto inter la du eldonejoj kaŭzis distanciĝon inter Zamenhof kaj Cart, kaj preskaŭ provokis duelon inter Bourlet kaj Fruictier.


Premier manuel

Bourlet okupiĝis ne nur pri propagando kaj organizado. Li verkis kelkajn librojn kaj broŝurojn, inkluzive de la lernolibro Premier manuel de la langue aŭiliaire Esperanto (1905), konata kiel “la ruĝa broŝuro”, kies francaj eldonoj superis 500 mil ekzemplerojn, sen kalkuli la kvanton de pluraj alilingvaj versioj.

La plej granda tiutempa faro de Bourlet estis la fondo de La Revuo, kies unua numero aperis ĉe Hachette la 1an de septembro 1906 kun la subtitolo “Internacia Monata Literatura Gazeto, kun la konstanta kunlaborado de D-r^o L.L. Zamenhof”.

En La Revuo, direktata de Bourlet kaj redaktata de Félicien Menu de Ménil, Zamenhof ricevis la eblon ĉiumonate aperigi (kontraŭ digna salajro) siajn tradukojn el la Biblio kaj el diversaj aŭtoroj (Gogol, Schiller, Andersen, Goeto k. a.). Danke al la kunlaboro de Zamenhof, Grabowski, Kabe, Vallienne, Boirac, Privat kaj aliaj aŭtoroj ĝi iĝis la plej prestiĝa Esperanta revuo antaŭ la Unua Mondmilito. Bourlet ne nur direktis La Revuon. En ĝi regule aperis liaj originalaj kaj tradukitaj beletraĵoj, artikoloj, recenz(et)oj kaj Babiladoj. La Babiladoj posteume aperis en Brazilo (1940, 1987). Kiel direktanto de La Revuo Bourlet okazigis literaturajn konkursojn kun bonaj premioj kaj poste promociis la Internaciajn Florajn Ludojn. La Revuo aperis dum ok plenaj jaroj ĝis aŭgusto 1914 kun 96 numeroj sur entute 6144 paĝoj.

Unu monaton post la fondo de La Revuo ekaperis la organo de la Pariza Grupo Paris Espéranto, en kiu Bourlet polemikis kontraŭ Beaufront kaj aliaj malkontentuloj pri lia agado. Li okazigis esperantistajn festojn kaj biciklajn promenojn en Parizo, senlace organizis, prelegis, verkis, provlegis, – ĉio ĉi samtempe kun lia ĉefa laboro scienca kaj pedagogia.

Ne estas mirinde, ke Zamenhof diris :

Oni multe laboris por Esperanto ankaŭ antaŭ Bourlet, sed de la momento, kiam li aliĝis al nia anaro, en nian aferon enverŝiĝis ia nova energio.


Bourlet Kolekto

Ĉi tiun energion li uzis ankaŭ por la Internacia Scienca Asocio (nun ISAE) kaj por la Universalaj Kongresoj (ekde 1908 li estis vicprezidanto de KKK). Post la 8a UK (Krakovo, 1912) li okupiĝis ĉefe pri preparado de la 10a UK en Parizo (1914), kiu devus iĝi la plej grandioza evento en la historio de Esperanto. Post ĝi li planis distanciĝi de Esperantaj aferoj (post lia morto lia filo Jean Bourlet, sciigis, ke la registaro proponis al Bourlet fariĝi ministro de publika edukado).

Sed liaj planoj ne realiĝis. La 1an de aŭgusto 1913 li kun sia familio venis al la vilaĝo Duingt ĉe la lago Annecy por ripozi antaŭ la 9a UK en Berno. Tiutage ĉe tagmanĝo lian malsanan gorĝon pikis fiŝosto (laŭ aliaj informoj branko aŭ ero de kartilago), kaj post granda suferado li mortis la 12an de aŭgusto 1913 en Annecy en la aĝo 47 jaroj.

La forpaso de Bourlet signifis baton por la esperantistaro, ĉar sen lia insisto Hachette perdis intereson pri eldonado de Esperanto-libroj, kaj la organizadon de la Pariza kongreso transprenis aliaj personoj. Tamen tio ne gravis, ĉar la kongreso ne povis okazi pro la milito.

Aleksander Korĵenkov

Ĉi tiu artikolo estas verkita surbaze de la 2a eldono de Homarano de Aleksander Korĵenkov (Kaliningrado / Kaunas, 2011) kaj de la malneta artikolo pri Carlo Bourlet el la baldaŭ aperonta enciklopedio Nia Diligenta Kolegaro (NDK), ĉe kies preparado estis utiligitaj jenaj fontoj :

Amouroux J. Carlo Bourlet pli intime // La Gazeto, 2014, №169 ;
Bricard R. Carlo Bourlet // Nouvelles annales de mathématiques, 1913, Ser. 4, Tome 13 ;
Brasseur R. Quelques scientifiques ayant enseigné en classe préparatoire aŭ grandes écoles // Bulletin de l'UPS, 2010, №229 ;
Bourlet C. Monumento de Carlo Bourlet : Artikoloj el “La Revuo” elektitaj de Ismael Gomes Braga. Rio-de-Janeiro : Livraria da Federação E. Brasileira, 1940 ;
Carlo Bourlet. 1866-1913. Paris : Grupo Esperantista, 1914 ;
Chavet G. Carlo Bourlet ; [Zamenhof L.]. Parolado de Dro Zamenhof super la tombo de Carlo Bourlet // La Revuo, 1913, №85 ;
Enciklopedio de Esperanto / Komp. I. Ŝirjaev, L. Kökény, V. Bleier. 2a eld. Budapest : HEA, 1979 ;
Korĵenkov A. Historio de Esperanto. Kaliningrado : Sezonoj, 2005 ;
Ludwig E. Carlo Bourlet (1866-1913), éminent scientifique et pionner de l' espéranto // Le Monde de l'Espéranto, 2013, 584-585 ;
Zamenhof L. Leteroj de L.-L. Zamenhof. Vol 1 / Komp., koment. G. Waringhien. Paris : SAT, 1948.

Ĉi tiu artikolo aperis en la marta kajero de La Ondo de Esperanto (2015).
Oni ne rajtas represi la supran tekston sen la permeso de la aŭtoro.
Konstanta referenco https://sezonoj.ru/2015/03/bourlet/

Ni estas kontraŭ milito, ni estas por paco !
La retejo por vi : https://sezonoj.ru/
Ni en Telegramo : https://t.me/esperanto_news

Charles Bourlet, un pionnier de l'espéranto né à Strasbourg

Bruno — 2026-05-23T14:22:14Z

« … dès le premier moment où je l'ai connu en tant qu'espérantiste, il s'est toujours présenté à mes yeux comme un homme si important et si méritant que, chaque fois que je pensais au sort de l'espéranto, à ses progrès, à ses luttes, à ses espoirs pour l'avenir, l'image de Bourlet se trouvait toujours au premier plan. »

Ces mots de Zamenhof montrent le rôle exceptionnel de Carlo Bourlet dans l'espéranto, mais avant de parler de ce rôle, faisons connaissance avec sa vie hors de son action pour l'espéranto.

Carlo Bourlet, Charles Émile Ernest Bourlet de son vrai nom, est né le 25 avril 1866 à Strasbourg. Il étudia au lycée de Bourges puis au lycée Saint-Louis à Paris, entra à l'École Normale Supérieure (1885) et fut reçu à l'agrégation de mathématiques (1888). À l'âge de 25 ans (1891), il devint docteur en mathématiques avec une thèse intitulée « Sur les équations aux dérivées partielles qui contiennent plusieurs fonctions inconnues » et commença à enseigner comme professeur au lycée Lakanal (1891), puis au lycée Henri IV (1892-97), au lycée Saint-Louis (1897-1906), à l'École des Beaux-Arts (1896-1905) et, à partir de 1906, au Conservatoire National des Arts et Métiers. Par ailleurs, entre 1899 et 1900, il donna des cours de mathématiques et de mécanique à la Sorbonne. Bourlet rédigea de nombreux ouvrages spécialisés et articles de mathématiques ainsi que des manuels d'arithmétique, d'algèbre et de géométrie qui furent utilisés dans presque tous les lycées de France. Il fut codirecteur des Nouvelles annales de mathématiques, secrétaire de la section française de la commission internationale de l'enseignement des mathématiques, et membre du jury de l'agrégation de mathématiques.

Bourlet s'intéressa également aux mathématiques appliquées et à la mécanique, notamment à la bicyclette, dont il décrivit le fonctionnement dans une étude en trois volumes couronnée par le prix académique Fourneyron (1899). C'est lui qui inventa le frein par rétropédalage. Pratiquement et théoriquement, Bourlet s'occupa aussi d'automobiles, d'avions, de vélodromes et de chemins de fer. Ce brillant scientifique parisien de 34 ans s'intéressa à l'espéranto durant l'hiver 1900/01 à la suite d'une discussion avec le célèbre mathématicien, le professeur Charles Méray. Durant sa première année d'espérantiste, Bourlet accomplit trois choses remarquables :

En mai 1901, il obtint le soutien du Touring-Club de France (TCF) via son président Abel Ballif ; Bourlet siégeait au comité technique du club. Le TCF, fort de 80 000 membres, commença à soutenir l'espéranto : il subventionna des groupes, introduisit une rubrique espéranto dans sa revue et mit ses locaux de province ainsi que son siège parisien à disposition des espérantistes.

En juillet 1901, Bourlet initia un contrat entre Zamenhof et la maison d'édition parisienne Hachette & C^ie, qui publiait déjà ses manuels de mathématiques. Grâce à cela, Hachette commença l'édition de la Kolekto aprobita (Collection approuvée) par le D^r Zamenhof. Louis de Beaufront représentait Zamenhof auprès d'Hachette, car l'éditeur ne souhaitait pas traiter directement avec un inconnu résidant en Russie. Zamenhof et Beaufront recevaient un pourcentage sur chaque livre de la série. Jusqu'à la Première Guerre mondiale, Hachette occupa un quasi-monopole sur l'édition espérantiste, les livres les plus prestigieux paraissaient dans la Kolekto aprobita. Bien que cela ait compliqué le travail d'autres éditeurs, le rôle d'Hachette fut positif d'un point de vue promotionnel. Grâce au réseau mondial d'Hachette et à son populaire almanach annuel, l'espéranto devint facilement accessible au public.

En septembre 1901, Bourlet prit la présidence du Groupe Espérantiste de Paris, fondé en 1900 mais qui ne comptait alors qu'une trentaine de membres. Sous son impulsion, le groupe obtint une salle de réunion à la Sorbonne, créa des sections de quartier, organisa une massification des cours, des examens, des concours et des banquets. Il devint le groupe le plus actif au monde avec un millier de membres. En 1902, il fonda 18 autres groupes dans diverses villes de France.

Avant de poursuivre, découvrons son portrait esquissé par Gaston Waringhien :

« … il frappait au premier abord par l'éclat d'une intelligence vive. […] Cette valeur hors du commun était soulignée par une capacité d'action inlassable et une technique de travail parfaite : bouillonnant d'activité, capable de dicter simultanément à plusieurs dactylographes, de mémoriser les moindres détails, d'improviser des discours brillants et des plans d'action efficaces, ce franc-maçon à la barbe pointue, amateur de pipe, était aussi simple dans ses rapports sociaux, toujours de bonne humeur, bon et serviable envers tous. Lors des congrès, son éloquence claire et chaleureuse, habilement soutenue par un geste élégant ou une boutade inattendue, lui valait l'enthousiasme de l'auditoire. Par ailleurs, il avait conscience de sa valeur, en tirait de l'orgueil, cultivait son « moi » avec complaisance, et perdait rapidement patience s'il rencontrait un opposant refusant de se laisser convaincre par ses raisonnements. Il ne cherchait nullement à masquer son goût pour l'ordre ou sa propension à la colère ; une fois son opinion faite sur quelqu'un, il n'en changeait plus et traitait l'ennemi avec une pitié tranchante et polie. Mais sa sincérité, son efficacité et son absence totale de ruse compensaient tout. »

Ce jeune professeur parisien, libre-penseur et bon vivant, triomphant sans effort apparent dans les sciences comme dans l'espéranto, ne pouvait que se heurter au « second père de l'espéranto », Louis de Beaufront. Ce dernier, président-fondateur de la Société pour la Propagation de l'Espéranto (SPPE), catholique romain et modeste précepteur, était un manoeuvrier désireux de conserver son unique fierté : le rôle de leader du mouvement qu'il s'était approprié après le retrait relatif de Zamenhof.

Bourlet découvrit que Beaufront percevait des revenus trop importants sur le contrat Hachette. En janvier 1903, le contrat fut renégocié au profit de Zamenhof et au détriment de Beaufront. Une polémique éclata dans la presse entre, d'un côté, Bourlet, Cart et Seleznjov, et de l'autre, Beaufront. Zamenhof publia alors un article demandant de ne pas porter ce sujet sur la place publique. En juin 1903, Beaufront perdit la confiance d'Hachette, qui commença à s'appuyer sur Bourlet pour décider des publications.

Sous l'impulsion de Bourlet, la SPPE devint en 1903 la SFPE (Société Française pour la Propagation de l'Espéranto), ce qui permit de soustraire le mouvement international à l'influence de Beaufront. Cependant, un conflit couva car la SFPE n'acceptait que des membres individuels, tandis que les groupes locaux, dont le puissant groupe parisien de Bourlet, agissaient de manière autonome. Bourlet et Beaufront finirent par rompre toute relation.

Zamenhof, revenu sur le devant de la scène grâce à Bourlet et Hachette, relança en 1905 l'idée d'une Ligue Mondiale Espérantiste avec un Comité Central. Il écrivit : « J'ai tenté plusieurs fois de réconcilier Messieurs Bourlet et de Beaufront, mais sans aucun résultat. Le meilleur moyen de rendre leur discorde inoffensive pour notre cause sera la création d'un « Comité Central » élu par le monde espérantiste ». Il proposa le groupe de Paris dirigé par Bourlet comme organe de travail permanent de cette Ligue.

Ce plan ne se réalisa pas, mais les opposants de Bourlet gardèrent en mémoire que Zamenhof l'avait désigné comme le leader potentiel. Bourlet n'avait pas seulement des rivaux organisationnels. Début 1905, la Presa Esperantista Societo fut fondée à Paris par Cart, Fruictier et Lengyel ; son activité éditoriale menaçait celle d'Hachette, et donc les intérêts de Bourlet et Zamenhof. Ce conflit entre éditeurs provoqua un éloignement entre Zamenhof et Cart, et faillit provoquer un duel entre Bourlet et Fruictier.


Premier manuel

Bourlet ne se contentait pas de l'organisation. Il écrivit plusieurs ouvrages, dont le Premier manuel de la langue auxiliaire Esperanto (1905), surnommé la « brochure rouge », dont les éditions françaises dépassèrent les 500 000 exemplaires. Son œuvre majeure fut la fondation de La Revuo, dont le premier numéro parut chez Hachette le 1^er septembre 1906, avec pour sous-titre : « Revue Mensuelle Littéraire Internationale, avec la collaboration constante du D^r L.L. Zamenhof ».

Dans La Revuo, dirigée par Bourlet et rédigée par Félicien Menu de Ménil, Zamenhof put publier chaque mois (contre un salaire digne) ses traductions de la Bible et de divers auteurs (Gogol, Schiller, Andersen, Goethe, etc.). Grâce à des collaborateurs comme Grabowski, Kabe ou Privat, elle devint la revue la plus prestigieuse avant la guerre. Bourlet y écrivait également des articles et ses célèbres Babiladoj (Causeries).

Un mois après la fondation de La Revuo parut Paris Espéranto, l'organe du groupe parisien, où Bourlet polémiquait contre ses détracteurs. Il organisait des fêtes, des promenades à vélo dans Paris, donnait des conférences et corrigeait des épreuves, tout en menant de front sa carrière scientifique et pédagogique.

Il n'est pas étonnant que Zamenhof ait dit :

« On travaillait beaucoup pour l'espéranto avant Bourlet, mais dès l'instant où il a rejoint nos rangs, une énergie nouvelle s'est infusée dans notre cause. »


Bourlet Kolekto

Il mit également cette énergie au service de l'Association Scientifique Internationale et des Congrès Universels. Après le 8^e congrès (Cracovie, 1912), il se consacra à la préparation du 10^e congrès à Paris (1914), qui devait être l'événement le plus grandiose de l'histoire du mouvement. Il prévoyait ensuite de prendre ses distances avec l'espéranto (son fils Jean révélera plus tard que le gouvernement lui avait proposé de devenir ministre de l'Instruction publique).

Mais ses projets furent brisés. Le 1^er août 1913, il arriva avec sa famille au village de Duingt, au bord du lac d'Annecy, pour se reposer avant le congrès de Berne. Ce jour-là, lors du déjeuner, une arête de poisson (ou un morceau de cartilage selon d'autres sources) se ficha dans sa gorge malade. Après de grandes souffrances, il mourut le 12 août 1913 à Annecy, à l'âge de 47 ans.

Le décès de Bourlet fut un coup terrible : sans son insistance, Hachette perdit tout intérêt pour l'édition en espéranto. Bien que d'autres aient repris l'organisation du congrès de Paris, celui-ci ne put avoir lieu à cause du déclenchement de la guerre.

Aleksander Korĵenkov,
Issu de la revue La Ondo de Esperanto
Nous sommes contre la guerre, nous sommes pour la paix !
https://sezonoj.ru/
Notre canal Telegram : https://t.me/esperanto_news

Nous contacter

Bruno — 2026-01-25T15:40:38Z

Vous pouvez nous contacter en nous envoyant un message à l'adresse suivante :

Kiel kontakti nin

Bruno — 2026-01-25T15:40:29Z

Bonvolu sendi mesaĝon al la jena retadreso :

Revue de presse

Bruno — 2025-11-09T17:55:56Z

Le Congrès européen d'espéranto à Strasbourg a été l'occasion de quelques parutions dans les médias :

Joël Fontaine, Président de l'association en 2024, invité du Journal du soir de France 3 - ICI Alsace
Article dans les DNA du 9 mai 2024
Article sur le congrès dans
Reportage de France 3 - ICI Alsace le 10 mais 2024
Entretien avec France Bleu ICI Alsace le 9 mai 2024
Reportage de France Info le 9 mai 2024

Autres documents

Bruno — 2025-11-09T17:43:19Z

Parmi les publications et présentations en espéranto, voici quelques exemples :

Les énergies renouvelables en Alsace

renenergiojalzacobf.pdf

Un résumé de l'ouvrage « l'Economie de l'hydrogène » de Jeremy Rifkin

h2_civilizacio.pdf

En savoir plus sur l'espéranto

Bruno — 2025-11-09T15:48:17Z

Voici quelques ressources pour en savoir plus sur l'espéranto :

Histoire de l'espéranto
Utiliser l'espéranto dans de nombreux contextes
Quelques ouvrages de référence
La librairie et boutique en ligne d'Espéranto-France
Le magazine « Le monde de l'espéranto » consultable en ligne
La lettre d'information mensuelle gratuite « Espéranto Aktiv' »
Quelques congrès et rencontres et le calendrier international Eventa-Servo (en espéranto)
Réponse aux questions fréquentes

Les autres moyens d'apprendre l'espéranto

Emmanuelle — 2025-11-08T13:40:22Z

Le moyen d'apprendre l'espéranto en auto-apprentissage le plus fréquent aujourd'hui est offert par Espéranto-France sur internet.

Des stages en présentiel sont proposés par différents centres culturels et associations locales à différents moments de l'année. Retrouvez-les sur cette page.


Cours d'espéranto lors du Congrès européen à Strasbourg

Vous voulez découvrir l'espéranto en vous amusant ? Vous avez besoin d'une petite remise à niveau avant la reprise des cours ? Ou peut-être simplement vous pratiquer la langue de manière détendue ? Le cahier d'exercices Espéranto édité par Assimil est disponible ;

« Lire, comprendre, apprendre », ou « Découvrez une langue internationale à travers des histoires captivantes » : c'est ce que vous propose le site Ni legu, pour apprendre de manière naturelle en lisant.

Le manuel d'apprentissage de l'espéranto, Metodo 11 est le plus utilisé par les enseignants d'espéranto en France.
En complément du livret, les enregistrements sonores sont disponibles gratuitement en ligne.

La boutique d'Espéranto-France offre un large choix de méthodes d'apprentissage, de dictionnaires et d'ouvrages sur ou en espéranto. Retrouvez ici une sélection, particulièrement adaptés aux débutants et étudiants de niveau intermédiaire.

Il est même possible de faire reconnaître officiellement son niveau d'espéranto avec les examens du Cadre européen de référence pour les langues.

Biblioteko

Bernard — 2025-10-25T15:24:16Z

La klubo Espéranto-Strasbourg havas bibliotekon, kiu enhavas multajn librojn, kelkaj jusaj, aliaj pli malnovaj. La klubanoj povas tiel studi la originalan kaj la tradukitan literaturon.

Librolisto de la kluba biblioteko


Ĉio fareblas

Espéranto-Strasbourg ankaŭ partoprenis la sonorigado de la libro por infanoj Ĉio fareblas, kiun eldonis «les Éditions pour penser à l'endroit».

Eblas eŝuti la mp3-sondosieron

Kion kunporti de Strasburgo ?

Emmanuelle — 2025-10-12T15:58:53Z


Kougelhopf: (photo : E. Richard)

Kukaĵoj

Koncerne kukaĵojn, oni ne plu nombras la variajn brioĉspecojn : la kougelhopf estas la plej konata kaj glate eltenas vojaĝon. La famaj kaj nenombreblaj bredle, biskvitoj bakitaj kelkajn semajnojn antaŭ Kristnasko, kiujn oni ofertas al aliuloj aŭ sin ofertas.

Porkaĵo

Pri porkaĵo, Alzaco ofertas nekompareblan elektgamon. La plej bonaj viandkuiraj, porkaĵkuiraj kaj pladkuiraj metiistoj de Strasburgo havas tre aŭskultindajn konsilojn.

Vino

Kelkajn botelojn da fajngustaj alzacaj vinoj, selektitajn de la plej bonaj vinkelistoj, oni kompreneble ankaŭ mendu por akompani ĉiujn tiujn frandindaĵojn.